02 июня 2008 г.
Хурăнсур Çармăсри Василий Лаврентьевич Лаврентьев ĕмĕр тăршшĕпех тăван колхозра ĕçленĕ. Фронтра пуçне хунă ашшĕ вырăнне юлса вунвиççĕрех пурнăç лавне кÿлĕннĕ: вăрман каснă, ака-суха тунă, утă çулнă, выльăх-чĕрлĕх пăхнă – кирек мĕнле ĕç те тунă. Юратнă мăшăрĕпе Ольга Никитичнăпа кунне-çĕрне пĕлмесĕр хĕлĕн-çăвĕн вăй хурсан та чул çурт хăпартса лартайман, машина туянайман. Çутçанталăк газне пÿрте кĕртессине те вĕçне çитереймерĕ ĕçпе тыл ветеранĕ. Карчăкĕ вăхăтсăр çĕре кĕнĕ хыççăн куляннипех «çуттине» сыпкаларĕ, пурăнас çĕртен çитмĕл çиччĕре пирĕнтен уйрăлса кайрĕ.
Еткерне халалласа хăварма Лаврентьевсен ача-пăча пулман. Старикĕн хăлтăр-халтăр хуралтисене тăванĕсем çамрăк мăшăра сутса ячĕç. Кил вырăнĕ аслă урамра халăхпа ретлĕ, хыçрах анкарти – çавăнпа туянчĕç курăнать Оксана Петровнăпа Виталий Геннадьевич Максимовсем çав кил-çурта. Çăва тухнă-тухманах кивĕ йывăç пÿрте пăсса тăкрĕç, ниме пухса никĕс ячĕç те икĕ хутлă чаплă çурт хăпартса лартрĕç.
– Вăт ку чăн-чăн кермен! Камăн-ши; – чарăнса тăрсах кăсăкланать Шупашкартан тăван ялне курма килнĕ Амвросий Илларионович Овчинников, республикăн тава тивĕçлĕ юрисчĕ.
Килен-каян хăнасем кăна мар, ялта пурăнакансем те Максимовсен хăтлă кил-çуртне курсан тĕлĕнеççĕ. Ара, кил хуçи Мускав енне кайса ĕçленипех çамрăк мăшăр машин0ăллă пулчĕ, ыран-паян гаражпа мунча туса пĕтерет вĕт!
Çав вăхăтрах ялти чылай каччă кунĕн-çĕрĕн уй-хирте е выльăх-чĕрлĕх пăхнă çĕрте хура тар юхтараççĕ пулин те вĕсен пурнăçĕ ăнниех курăнмасть. Ял хуçалăхĕнче укçа-тенкĕ сахал ĕçлесе илни çамрăксене ирĕксĕрех аякри çула тухма хистет. Мускавпа Санкт-Петербургран пуçласа Тюмень облаçĕ таранах стройкăра вăй хураççĕ вĕсем. Вахта меслечĕпе – пĕр строительсен ушкăнĕ тепринпе ылмашăнса – 2–3 эрнелĕхе автобуспа кая-кая килеççĕ.
Анчах вĕсене те çăмăл мар. Япăх условисенче ĕçлеççĕ иккен вахтовиксем. Кирек мĕнле пуçлăх та кÿрентерме пултарать вĕсене.
– Пирĕнпе пĕрле узбексемпе молдавансем ĕçлеççĕ, – каласа парать Владимир Шашков. – Талăкра 13–14 сехет таран строительство площадкинчен татăлмастпăр. Вунçиччĕмĕш хута çити хăпартрăмăр-ха хальхи объекта. Çÿлтен аялалла пăхсан чун сÿлет, куç хуралса килет.
«Телейне пăх та Мускава кай», – тенĕ ваттисем. Пурнăçу ăнмасан унта та инкекÿ хăвăнтан малтан çитсе ларать çав. Юлашки çулсенче кăна, Мускава вахта меслечĕпе ĕçлеме кайса, авланса çемье çавăрма те ĕлкĕреймен икĕ каччăн – Герман Арсентьевпа Александр Германовăн пурнăçĕ вăхăтсăр татăлчĕ. Пуйма кайнă – вилсе килнĕ, тенĕ пекех пулса тухрĕ.
Хулăм укçа шыраса тутарсем пек тĕнче касса çÿресси чăвашсен ĕмĕрне те йăлара пулман. Пирĕн халăх мĕн авалтанпах çĕр çинче ĕçлесе, выльăх-чĕрлĕх ĕрчетсе пурăннă. Тăван ялпа сывпуллашса аякри çула тухасси мĕскĕн чăваш çыннишĕн çут тĕнчерен уйрăлнăпа пĕрех туйăннă.
Эпĕ астăвасса, вăрçă хыççăнхи çулсенче те ялтан хăйсен ирĕкĕпе аякка кайса ĕçлекенсем çукчĕ. Каччăсемпе хĕрсем колхозрах вăй хуратчĕç. Выльăх-чĕрлĕх пăхнă çĕрте те ун чухне пĕтĕмпех çамрăксемччĕ. Хастарлăх кăтартнăшăн вĕсене орденсемпе тата медальсемпе чыслатчĕç, ферма хĕрĕсене халалласа поэтсемпе композиторсем сăвă-юрă хайлатчĕç. Халĕ вара пачах урăхла: хĕрсем ÿснĕ-ÿсмен хулана тапса сикеççĕ. Фермăра вăтам çулхи е ыран-паян пенсие тухмалли хĕрарăмсем кăна. Пĕрре те авланманнисем ялта йышлă. Анчах вĕсем те, авă, колхозра тĕпленсе юласшăн мар, ирĕксĕртен тĕнче касса çÿреççĕ.
Ман атте Алексей Кондратьевич патша саманинче çуралса ÿснĕ, хăйĕн вăрăм ĕмĕрĕнче сахал мар хура-шур курнă. Унăн сăмахĕсем паян кун та асăмрах. «Тара кĕрешсе ĕçлекен çын хăйĕн килĕнчи хуçалăхне япăхтарса, юхăнтарса ярать, çав вăхăтрах унăн вăй-халне ĕмекен хуçа пуйса каять», – тетчĕ атте.
Халĕ çакна хамăр куçпа куратпăр. Вăйпитти çамрăксем аякра ĕçлесе çÿренĕ пирки колхозсем арканса пыраççĕ, панкрута тухаççĕ. Хĕрÿ ĕçсен тапхăрĕнче те вăйлă алăсем çитмеççĕ. Уй-хире мăян хуплать, фермăри выльăх-чĕрлĕх йышĕ çултан-çул чакать. Çав вăхăтрах пысăк хуласем тавра виллăсемпе коттеджсем кăмпа пек ÿссе лараççĕ.
Çĕр ĕçĕ йывăр, çитменнине, паянхи кун пархатарсăр та. Çĕртен писнĕ çамрăка тепĕр хут ака-суха патне тавăраймăн. Ваттисен вара хăйсен килти хуçалăхĕнче çĕр улмипе пахча-çимĕç ÿстермелĕх те вăй-халĕ, сывлăхĕ çитмест. Кĕреçепе чавнипе çĕршыва тăрантармалăх мар, харпăр хăй чунне усрамалăх та ялхуçалăх продукцийĕ туса илме çук. Ирĕксĕрех лавккари апат-çимĕçе туянма лекет. Апат-çимĕçе вара пĕтĕмпе тенĕ пекех ют çĕршывсенчен кÿрсе килнĕскер. Пĕчĕк пенси хырăма тăрантарма та çитмест, çĕнĕ тумтир туянасси е кил-çурта юсасси пирки шутламалли те çук.
Йывăр пурнăçа пула ĕнтĕ юлашки çулсенче ял пушанса, масар тулса пырать.
– Пирĕн ялта паянхи куна 39 кил пушă ларать, 41 çын пĕр-пĕччен пурăнать, – пăшăрханать Василий Максимович Зайцев пенсионер, ял шăпипе кăсăкланаканскер.
Вăйпитти çынсем таçта аякра ĕçлесе çÿренипе тăван кĕтес пуйса каясси чăннипех иккĕлентерет. Çумкурăкпа хупланнă анасем, йăтăнса аннă витесем çамрăк та вăйлă алăсене кĕтеççĕ. Н.Федоров Президентпа Чăваш правительстви юлашки çулсенче ял хуçалăхне аталантарас енĕпе çине тăма пуçлани сÿнме тытăннă шанчăка чĕртет. Наци проектне йышăнни, акмасăр-лартмасăр выртакан çĕрсемпе кирлĕ пек усă курма палăртни яла ура çине тăратма май парасса ĕненес килет. Çапах та çамрăксем тăван ялта юлмасан хуçалăхсен малашлăх çук. Тăван Чăваш ен чечекленесси вĕсенчен килет.